Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir.
Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar artırılabilir.
Çalışma sürelerinin yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulama şekilleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir.
EREN HUKUK SUNARair
Fazla Mesai Ücretiniz ile tüm işçilik alacaklarınızı kolaylıkla hesaplayın!
Çalışma tarihlerinizi ve ücret ile çalışma detaylarınızı girin; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ile diğer tüm tazminat ve alacaklarınızı saniyeler içinde kolayca hesaplayın.
Haftalık 45 Saat: Çalışma Süresi Hesaplarının Temeli
Fazla çalışmaya ilişkin tüm hesaplamalar, normal çalışma süresinin ne olduğu sorusundan hareket eder. 63. madde bu temel ölçütü belirlemektedir: haftalık 45 saat. Bu sürenin günlere nasıl dağıtılacağı, hangi esneklik modellerine izin verildiği ve günlük üst sınırın ne olduğu, hem işçinin alacak hesabını hem de işverenin çalışma düzenini belirler. Denkleştirme gibi esneklik araçları kanuni şartlarına uygun kullanıldığında hukuka uygundur; şartları gerçekleşmeden uygulandığında ise ödenmemiş fazla çalışma alacağı doğurur.
Denkleştirme ile "örtülü denkleştirme"nin şartları
45 saatin altında kararlaştırılan sürelerin hukuki sonucu
Kural: Haftada 45, Günde En Çok 11 Saat
Genel çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmadıkça bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit olarak bölünür (haftada 6 gün çalışılan bir işyerinde günde 7,5 saat gibi). Tarafların anlaşmasıyla süre, haftanın günlerine farklı biçimde de dağıtılabilir; örneğin bir gün 10, diğer gün 5 saat çalışılabilir. Ancak bu dağıtım yapılırken günlük çalışma süresinin 11 saati geçmemesi gerekmektedir.
Nitekim aksi halde haftalık toplam süre 45 saati aşmasa dahi, işçinin 11 saati aşan günlük çalışmaları günlük bazda fazla çalışma sayılır. Dolayısıyla çalışma süresi denetimi iki eksenlidir: haftalık 45 saat ve günlük 11 saat; bu sınırlardan herhangi birinin aşılması zamlı ücret ödenmesini gerektirir. Gece dönemindeki çalışmalar için ayrıca 7,5 saatlik özel bir sınır öngörülmüştür (ayrıntılı bilgi m.69 sayfasında).
Çalışma süresine hangi zamanların dahil edileceği de ayrı bir konudur: fiilen çalışılmasa dahi işverenin emrinde hazır beklenilen bazı süreler kanunen çalışma süresinden sayılır; bu haller m.66 rehberinde açıklanmıştır.
Denkleştirme: Şartlara Bağlı Esneklik Modeli
Denkleştirme, yoğun ve sakin dönemleri bulunan işyerleri için öngörülmüş bir esneklik modelidir: tarafların anlaşmasıyla, 2 aylık (toplu iş sözleşmesiyle 4 aylık) bir dönem içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşmamak koşuluyla, bazı haftalarda 45 saatin üzerinde çalışılabilir. Yoğun haftalardaki fazlalık dönem içindeki sakin haftalarla denkleştirilir ve ortalama sağlandığı takdirde fazla mesai ücreti alacağı doğmaz.
Geçerlilik şartları katı biçimde uygulanmaktadır:
Tarafların anlaşması gerekir; işverenin tek taraflı isteği denkleştirme anlaşması yerine geçmez.
Denkleştirme döneminde de günlük 11 saatlik üst sınır geçerlidir; 11 saati aşan günler her halükârda fazla çalışma sayılır.
Dönem en fazla 2 aydır (toplu iş sözleşmesiyle 4 ay); bu süreyi aşan telafi taahhütleri fazla çalışma alacağını ortadan kaldırmaz.
?Biliyor Muydunuz?
Web sitemizdeki hesaplama aracını kullanarak kıdem tazminatınız başta olmak üzere tüm hak ve alacaklarınızı saniyeler içinde, kolayca hesaplayabilirsiniz.
Haftalık Sürenin 45 Saatin Altında Kararlaştırılması
İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 40 saat gibi 45 saatin altında bir düzeyde kararlaştırılmışsa, bu durum işçi lehine sonuç doğurur: 40-45 saat arasındaki çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak farklı bir zam oranına tabidir (oran ve hesap için m.41 rehberine bakınız). Sözleşmede "haftalık çalışma süresi yasal çalışma süresidir" gibi ifadelerin kullanılması ise 45 saatin kabulü olarak yorumlanır. Bu nedenle iş sözleşmesindeki çalışma süresine ilişkin hüküm, fazla çalışma alacağının hesabında öncelikle incelenmesi gereken düzenlemedir.
Örnek Senaryo: Vardiyalı Fabrikada Denkleştirme Savunması
Gıda fabrikasında çalışan Cem, sezon boyunca haftada 54 saat çalışmış; işveren yargılama aşamasında sezon dışında daha az çalışma yaptırıldığını ve denkleştirme uygulandığını savunmuştur. Ancak denkleştirme anlaşması olduğu ispatlanamamış, puantaj kayıtları da sakin dönemde haftalık 45 saatin altına inilmediğini göstermektedir. Bu durumda denkleştirmenin şartları gerçekleşmediğinden savunma kabul edilmez ve 45 saati aşan tüm sürelerin ücreti fazla çalışma olarak zamlı ücretle hesaplanır.
Özel Analiz
Derinlemesine Bakış
Fazla çalışma hesabının m.63'e dayanan üç teknik kuralı yerleşiktir: hesaplama kural olarak haftalık bazda yapılır; günlük 11 saati ve gece çalışmalarında 7,5 saati aşan çalışmalar ise haftalık 45 saat aşılmamış olsa dahi bağımsız olarak fazla çalışma sayılır (bkz. sayfadaki 9. HD, E. 2015/32990). Örtülü denkleştirme, şartları ispatlanmadıkça hesaptan indirim gerekçesi yapılamaz (9. HD, E. 2016/10738).
Sık Yapılan Hatalar
İşçi bakımından: İş sözleşmesindeki çalışma süresi ve denkleştirme hükümlerinin incelenmeden imzalanması
İşveren bakımından: Denkleştirme döneminde günlük 11 saatlik sınırın aşılması
Sıkça Sorulan Sorular
Denkleştirme anlaşması imzaladım ancak her hafta 50 saat çalışıyorum. Bu uygulama hukuka uygun mudur?
Uygun değildir. Denkleştirmede yoğun haftaların sakin haftalarla dengelenmesi ve 2 aylık (toplu iş sözleşmesinde 4 aylık) dönemde haftalık ortalamanın 45 saate inmesi gerekir. Sürekli 50 saat çalışılması denkleştirme sayılmaz; 45 saati aşan kısım fazla çalışmadır.
Sözleşmemde haftalık 40 saat yazılı olmasına rağmen 45 saat çalışıyorum. Fark talep edebilir miyim?
Edebilirsiniz; 40-45 saat arasındaki çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" olarak zamlı ücrete tabidir. Ayrıntılı bilgi m.41 rehberinde yer almaktadır.
