Yarım ücret, işçinin zorlayıcı bir sebep yüzünden çalışamadığı veya çalıştırılamadığı günler için ödenir. Deprem, sel, salgın veya savaş gibi işçinin ya da işverenin iradesi dışındaki bir olay işi durdurduğunda, işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için ücretinin yarısı ödenmektedir. Zorlayıcı sebep bir haftayı aşarsa taraflar sözleşmeyi haklı nedenle feshedebilir ve işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Bu sayılı hallerden bağımsız İşverenin kendi kararıyla işi durdurması ise zorlayıcı sebep sayılmaz; bu hâlde işçinin ücretin tamamını isteme hakkı bulunmaktadır.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 40 hükmü şu şekildedir:
“24 ve 25 inci maddelerin (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebepler dolayısıyla çalışamayan veya çalıştırılmayan işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.”
Maddenin atıf yaptığı iki bent, zorlayıcı sebebin kaynağına göre ayrılmaktadır. m. 24/III işyerinde ortaya çıkan zorlayıcı sebebi düzenlemektedir:
“İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa.”
Yarım ücret, bu dönemdeki hafta tatili günü için de ödenmektedir. m. 46 hükmü şu şekildedir:
“Bir işyerinde işin bir haftadan fazla bir süre ile tatil edilmesini gerektiren zorlayıcı sebepler ortaya çıktığı zaman, 24 ve 25 inci maddelerin (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebeplerden ötürü çalışılmayan günler için işçilere ödenen yarım ücret hafta tatili günü için de ödenir.”
Zorlayıcı Sebebin Kaynağına Göre Sonuçlar
| Durum | İlk bir hafta | Bir haftayı aşarsa | Dayanak |
|---|---|---|---|
| İşçinin çalışmasını da imkânsız kılan zorlayıcı sebep (savaş, karantina, ulaşımın kesilmesi) | Her gün için yarım ücret | İş akdi derhal feshedilebilir; kıdem tazminatı ödenir, ihbar tazminatı ödenmez | m. 25/III, m. 40; 9. HD E. 2022/6003 |
| Yalnızca işyerinin faaliyetini durduran zorlayıcı sebep | Her gün için yarım ücret | İşçi sözleşmeyi derhal feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır; işveren bu sebebe dayanarak m. 25/III ile feshedemez | m. 24/III, m. 40; 9. HD E. 2025/5850 |
| İşverenin kendi kararıyla işi durdurması | Yarım ücret değil, tam ücret | Zorlayıcı sebep yoktur; genel hükümler uygulanır | TBK m. 408 |
İşverenin iradesine bağlı durmalarda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 408 uygulanmaktadır:
“İşveren, işgörme ediminin yerine getirilmesini kusuruyla engellerse veya edimi kabulde temerrüde düşerse, işçiye ücretini ödemekle yükümlü olup, işçiden bu edimini daha sonra yerine getirmesini isteyemez.”
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Güvenlik nedeniyle ülkeye geri gönderilen işçinin ücreti m. 40'a göre hesaplanmalıdır
- Somut Olay
Irak'taki bir şantiyede iş güvenliği uzmanı olarak çalışan işçi, işyerine yerel halk tarafından silahlı saldırı düzenlenmesi üzerine diğer işçilerle birlikte Ocak 2016'da güvenlik gerekçesiyle Türkiye'ye gönderilmiştir. İşçi, 12 Şubat'ta sözleşmeyi feshetmiş ve Ocak-Şubat aylarının ücretini talep etmiştir. Mahkeme, ücret alacağını tüm çalışma dönemi üzerinden hesaplayarak ödemeleri mahsup etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Bu halde mahkemece ücret alacağı hakkında, davacının dava dilekçesindeki talebi ile bağlı kalınarak, davacı işçinin güvenlik sebebi ile Türkiye'ye gönderildiği tarih tespit edildikten sonra İş Kanunu 40.maddesi de göz önüne alınarak hüküm kurulması gerekirken, bu hususlar gözetilmeksizin eksik inceleme ile İş Kanunu 40.Maddesi değerlendirilmeksizin davacının tüm çalışma dönemi itibari ile hak ettiği ücret alacağından davacıya ödenen ücret alacaklarının mahsubu ile çıkan sonuç doğrultusunda hüküm kurulması hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı bozulmuştur.
Emsal Karar 2: İşyerinde ortaya çıkan zorlayıcı sebep işverene derhal fesih hakkı vermez
- Somut Olay
Bir termik santralin maden sahasında alt işveren işçisi olarak çalışan işçinin iş sözleşmesi, asıl işverenin idari bir karar üzerine hizmet sözleşmesini süresiz olarak askıya alması nedeniyle 07.04.2023 tarihinde zorunlu nedenle feshedilmiştir. İlk derece mahkemesi, feshin m. 25/III kapsamında kaldığını kabul ederek ihbar tazminatı talebini reddetmiş; Adalet Bakanlığı kararı kanun yararına temyiz etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“4857 sayılı İş Kanunu'nun (4857 sayılı Kanun) 25/III hükmünde düzenlenen fesih hakkının kullanılabilmesi için, zorlayıcı nedenin (mücbir sebebin) işyerinde değil işçinin çevresinde meydana gelmesi ve bunun sonucunda işçinin kusuru olmaksızın geçici ifa imkansızlığı nedeniyle iş görme borcunun yerine getirilememesi gerekmektedir. Diğer bir deyişle işyerinde meydana gelen zorlayıcı nedene dayanarak işveren iş sözleşmesini haklı nedenle feshedemez.”
- Karar
Karar, kanun yararına bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık karşılaşılan hata, işin kendi ekonomik veya ticari kararıyla durdurulduğu dönemi zorlayıcı sebep olarak nitelendirip yalnızca yarım ücret ödemektir. Ekonomik daralma, sipariş azlığı veya müşteri sözleşmesinin sona ermesi zorlayıcı sebep sayılmadığından işçinin bu dönem için ücretin tamamını isteme hakkı bulunmaktadır.