İşveren önce işyerine özgü, ölçülebilir performans kriterlerini belirleyip işçiye yazılı olarak bildirmelidir. Düşüklük süreklilik gösteren sonuçlarla ortaya konulmalı, işçiye eğitim ve gelişim planıyla iyileşme imkânı verilmeli, izleme süresi tamamlanmalıdır. Fesihten önce işçinin savunması alınmalı, fesih sebebi bildirimde açıkça yazılmalıdır. İş güvencesine tabi işçilerde bu adımlardan biri eksik kalırsa fesih geçersiz sayılmakta ve işçi işe iade edilmektedir.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 18 işçinin yeterliliğinden kaynaklanan sebebi geçerli fesih sebepleri arasında saymaktadır:
“Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.”
Feshin usulü m. 19 ile belirlenmiştir:
“İşveren fesih bildirimini yazılı olarak yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin bir şekilde belirtmek zorundadır.”
“Hakkındaki iddialara karşı savunmasını almadan bir işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesi, o işçinin davranışı veya verimi ile ilgili nedenlerle feshedilemez.”
Performansa Dayalı Fesihte İzlenmesi Gereken Süreç
| Aşama | İşverenden beklenen hareketler | Eksikliğin sonucu | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 1. Kriterlerin belirlenmesi | İşyerine özgü, aynı işi yapanlara eşit uygulanan, gerçekçi ölçütler | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2017/21990 |
| 2. Tebliğ | Kriterlerin işçiye önceden yazılı bildirilmesi | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2017/21990 |
| 3. Ölçütün niteliği | İşçinin etkisi dışındaki sonuçlara, örneğin yalnızca satış rakamına dayanmama | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2014/13221 |
| 4. Süreklilik | Tek döneme değil, süreklilik gösteren düşük veya düşme eğilimli sonuçlara dayanma | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2017/21990 |
| 5. Eğitim ve iyileştirme | Performansı artırıcı eğitim | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2014/28944 |
| 6. İzleme süresi | Başlatılan izleme veya gelişim sürecinin sonunun beklenmesi | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2015/24521 |
| 7. Son çare | Başka görev veya bölgede çalıştırma imkânının araştırılması | Fesih geçersiz | 9. HD E. 2014/28944 |
| 8. Savunma ve bildirim | Yazılı savunma alınması; sebebin bildirimde açıkça gösterilmesi | Fesih geçersiz | m. 19; 9. HD E. 2024/8285 |
İşçinin deneme süresi ve ilk aylarında gösterdiği mesleki düzey, işverenin kabul ettiği yaklaşık standart olarak dikkate alınabilmektedir. Bu düzeyin üzerinde bir verim bekleyen işveren, bu beklentiyi karşılayacak eğitim ve çalışma koşullarını sağladığını da kanıtlamalıdır.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Kriterler önceden belirlenip tebliğ edilmedikçe performans feshi geçersizdir
- Somut Olay
Bir dağıtım şirketinde satış temsilcisi olarak çalışan işçinin sözleşmesi, “iyileştirme gerektiren” notu alması ve gelişim planlarına rağmen düzelme göstermemesi gerekçesiyle feshedilmiştir. İlk derece mahkemesi, işçinin düzenli olarak satış primi aldığını belirterek işe iadeye karar vermiştir. Bölge adliye mahkemesi, performansın yalnızca satışla ölçülmediğini, işçiye eğitim verildiğini kabul ederek davayı reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“İşçinin performans ve verimlilik sonuçlarının geçerli bir nedene dayanak olabilmesi için objektif ölçütlerin belirlenmesi zorunludur. Performans ve verimlilik standartları işyerine özgü olmalıdır. Objektiflik ölçütü o işyerinde aynı işi yapanların aynı kurallara bağlı olması şeklinde uygulanmalıdır. Performans ve verimlilik standartları gerçekçi ve makul olmalıdır. Performans ve verimlilik sonuçlarına dayalı geçerli bir nedenin varlığı için süreklilik gösteren düşük veya düşme eğilimli sonuçlar olmalıdır.”
“Somut uyuşmazlıkta; davalıya ait işyerinde objektif bir performans değerlendirme sisteminin bulunduğu ve davacının ortalama olarak benzer işi görenlerden daha az verimle çalıştığı hususları, ispat yükü üzerinde bulunan davalı işverence ispatlanamadığı gibi davalı işyerindeki performans değerlendirme kriterlerinin, davacıya önceden tebliğ edilip edilmediğine, performans artırımına yönelik eğitim verildiğine dair herhangi bir delil veya belge de ibraz edilmemiştir.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı bozularak ortadan kaldırılmış, feshin geçersizliğine ve işe iadeye karar verilmiştir.
Emsal Karar 2: İzleme süreci bitmeden yapılan fesih geçersizdir
- Somut Olay
Bir bankada portföy yetkilisi olarak çalışan işçinin performans oranı iki dönem yüzde 75 dolayında, bir ara dönemde yüzde 67,75 olarak ölçülmüştür. İşçi izleme sürecine alınmış, ancak süreç tamamlanmadan sözleşmesi feshedilmiştir. Mahkeme, oranların yetersizliği gösterdiğini belirterek davayı reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Somut uyuşmazlıkta, davacının iş akdi performansı nedeniyle feshedilmiş ise de dosya arasında bulunan performans değerlendirme kriterlerinin objektif olarak ölçülebilir olmadığı ve izleme sürecine alınan davacının iş akdinin bu süreç bitmeden feshedildiği ve bu nedenle yapılan feshin geçersiz olduğu anlaşılmaktadır.”
- Karar
Mahkeme kararı bozularak ortadan kaldırılmış, feshin geçersizliğine ve işe iadeye karar verilmiştir.
Emsal Karar 3: Yöneticiyle saha ziyareti eğitim sayılmaz
- Somut Olay
İşveren, işçinin savunmalarında performans düşüklüğünü kabul ettiğini, kişisel yetkinlik programı ve performans gelişim planı uygulandığını, yöneticisinin işçiyle birlikte saha ziyaretlerine çıktığını savunmuştur. Mahkeme, savunma alınarak yapılan feshi geçerli bulmuştur.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Somut olayda, mahkemece, davacının iş akdinin performans düşüklüğü nedeni ile geçerli olarak feshedildiği gerekçesi ile davanın reddine karar verilmişse de dosya içeriğine göre davalı işveren tarafından önceden objektif performans değerlendirme kriterlerinin belirlenmediği, performansın sadece satış odaklı olduğu, davacı işçinin performansının iyileştirilmesi için davalı işverence eğitime tabi tutulmadığı, birlikte gerçekleştirilen saha ziyaretlerinin eğitim olarak kabul edilemeyeceği, yine davacının başka bir bölgede değerlendirilme olanağının araştırılmadığı, bu suretle feshin son çare ilkesine uygun hareket edilmediği anlaşılmakla davanın kabulü yerine reddi hatalıdır.”
- Karar
Mahkeme kararı bozularak ortadan kaldırılmış, feshin geçersizliğine ve işe iadeye karar verilmiştir.
Emsal Karar 4: Savunma alınmadan yapılan performans feshi salt bu nedenle geçersizdir
- Somut Olay
Genel müdür yardımcısı olarak çalışan işçinin sözleşmesi, “beklenen iş birliğini sağlayamamanız, ... gereken gayreti gösterememeniz” gerekçesiyle savunması alınmadan feshedilmiştir. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, savunma alınmasının feshin biçimsel koşulu olduğunu belirterek işe iadeye karar vermiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Uyuşmazlık; davacının iş sözleşmesinin geçerli bir nedenle feshedilip feshedilmediği ve bu bağlamda davacının işe iadesine karar verilip verilmeyeceği noktasında toplanmaktadır. ... 1. Bölge adliye mahkemelerinin nihai kararlarının bozulması 6100 sayılı Kanun'un 371 inci maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür. 2. Temyizen incelenen karar, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre usul ve kanuna uygun olup davalı vekilince temyiz dilekçesinde ileri sürülen nedenler kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı onanmıştır.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında en sık hata, yıllık değerlendirme notunun düşük çıkması üzerine başka hiçbir adım atılmadan fesih yapılmasıdır. Kriterlerin tebliği, eğitim ve izleme süresi belgelenmediğinde, gerçek bir verim düşüklüğü bulunsa dahi fesih geçersiz sayılabilmektedir.