Deneme süresi en fazla iki ay olarak kararlaştırılabilmektedir; bu süre ancak toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilmektedir. Süre, sözleşmenin imzalandığı tarihten değil, işçinin fiilen işe başladığı tarihten itibaren işlemekte ve kıdem ile yıllık izin hesabında hizmet süresinden de sayılmaktadır.
Yasal Dayanak
Deneme süresinin üst sınırı 4857 sayılı İş Kanunu m. 15 ile belirlenmiştir:
“Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.”
Deneme süresinin hizmet süresinden sayılacağı, yıllık izin bakımından m. 53 ile açıkça öngörülmüştür:
“İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere, en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir.”
Deneme süresi belirsiz süreli sözleşmelerde olduğu gibi belirli süreli sözleşmelerde de kararlaştırılabilmektedir. Deneme süresi kaydını içeren sözleşme, deneme dönemi ve sonrası için ayrı ayrı değil, başlangıçtan itibaren tek bir iş sözleşmesidir. Yargıtay, işverenin işçileri sürekli olarak ikişer aylık deneme süreleriyle çalıştırmasını ve yıllarca çalışmış bir işçiyle aynı iş için deneme süreli yeni sözleşme yapmasını hakkın kötüye kullanılması saymakta, bu hâllerde deneme kaydına sonuç bağlamamaktadır.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: İki aylık üst sınır aşıldıktan sonra deneme süresine dayanılamaz
- Somut Olay
İşçi, iş sözleşmesinin haksız olarak feshedildiğini ileri sürerek ihbar tazminatı ve bir kısım işçilik alacakları istemiştir. İşçinin işyerindeki çalışma süresi üç ay bir gündür. Mahkeme, sözleşmenin deneme süresi içinde feshedildiğini kabul ederek ihbar tazminatı talebini reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Deneme süresinin başlangıcı işçinin fiilen işe başladığı tarihtir. İşçi, iş sözleşmesinin yapıldığı tarihten sonraki bir tarihte işe başlamışsa, deneme süresinin başlangıcı sözleşme tarihi değil, işçinin fiilen çalışmaya başladığı tarih olmalıdır. Hastalık, grev gibi iş sözleşmesini askıya alan sebepler deneme süresinin işlemesine engel oluşturmaz.”
“Dosya kapsamına göre, davacının davalıya ait işyerindeki çalışma süresi üç ay bir gün olduğu anlaşılmaktadır. 4857 sayılı Kanun'a göre deneme süresinin üst sınırı iki ay olarak düzenlenmiştir. Bu durumda mahkemece deneme süresi içinde iş sözleşmesinin feshedildiği kabul edilerek ihbar tazminatı isteminin reddine karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”
- Karar
Hüküm, ihbar tazminatı yönünden bozulmuştur.
Emsal Karar 2: Performansı bilinen işçiye yeniden deneme süresi konulamaz
- Somut Olay
İşçi, yaklaşık üç yıl boyunca farklı alt işverenlerin işçisi olarak asıl işverenin işyerinde yardımcı eleman sıfatıyla çalışmıştır. Asıl işveren işçiyi 02.01.2016 tarihinde satış sorumlusu olarak doğrudan işe almış, sözleşmeye deneme süresi koymuş ve sözleşmeyi bu süre içinde feshetmiştir. Bölge adliye mahkemesi, fesih deneme süresi içinde yapıldığından işe iade davası açılamayacağı gerekçesiyle davayı reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“…davacının pozisyonunda değişiklik olmakla birlikte, işyerinin genel faaliyetleri düşünüldüğünde performansı ve özellikleri bilinen bir personelin yeniden deneme süresine tabi tutulması mümkün olmayıp, sözleşmede geçen deneme süresi kaydına değer verilemeyeceği anlaşılmakla işin esasına girilerek sonuca gidilmesi gerekirken…”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı bozulmuştur.
Emsal Karar 3: Deneme süresini ileri süren taraf onu ispatlamalıdır
- Somut Olay
İşçi 13.10.2010 tarihinde işe başlamış, sözleşmesi 10.12.2010 tarihinde “deneme süreli iş sözleşmesinin işverence feshi” gerekçesiyle sona erdirilmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“İşçinin işe yeni girmiş olması ise, tek başına, deneme süresinin taraflarca öngörülmüş olduğunun delili sayılmaz. İşçinin işe girdiği tarihten başlayarak iki ay geçmeden iş sözleşmesini, kendisinin veya işverenin ihbar öneli vermeden feshetmesi, deneme süresi kaydını göstermez. Bunun içindir ki, başkaca delil ve belirtiyle kanıtlanmış olmadıkça, deneme süresinin varlığını iddia eden taraf, istisnai durumu ileri sürmüş olduğundan, bu iddiasını ispatla yükümlü tutulmalıdır.”
“Deneme süreli iş sözleşmesinin şekli konusunda yasada açık bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak özellikle ispat yükü açısından yazılı yapılması gerekir. Yazılı yapılması geçerlilik şartı değil, ispat şartıdır.”
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında en sık görülen hata, toplu iş sözleşmesi bulunmadığı hâlde bireysel sözleşmeye üç veya altı aylık deneme süresi yazılması ve iki aylık süre geçtikten sonra bu kayda dayanılarak fesih yapılmasıdır. İki ayı aşan kısım sonuç doğurmadığından bu fesih sonucunda işveren ihbar tazminatıyla karşılaşmaktadır.