Şua izni, iyonlaştırıcı radyasyonla çalışan sağlık personeline yıllık izne ek olarak verilen dinlenme iznidir. 25.06.2021 tarihine kadar işçiler bakımından yılda dört hafta (28 gün) olarak uygulanmış, bu tarihten sonra dayanak Nizamname yürürlükten kaldırılmıştır; 2022'den itibaren süre, kontrollü alanda fiilen çalışılan saate göre 1 ile 30 gün arasında belirlenmektedir. Nizamname dönemine ait kullandırılmayan şua izni, iş sözleşmesi sona erdiğinde son ücret üzerinden alacağa dönüşmektedir.
Yasal Dayanak
İşçiler bakımından şua izninin uzun süre dayanağı, 3153 sayılı Kanun'a dayanılarak çıkarılan Radyoloji, Radyom ve Elektrikle Tedavi Müesseseleri Hakkında Nizamname'nin 24. maddesi olmuştur:
“Bu gibi müesseselerde, her röntgen mütehassısının veya röntgen ve radyom ile iştigal eden kimsenin senede dört hafta muntazaman devamlı tatil yapması mecburidir.”
Nizamname, 25.06.2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 4144 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile yürürlükten kaldırılmıştır. 3153 sayılı Kanun'un ek 1. maddesi ise çalışma süresini ve izin konusundaki düzenleme yetkisini belirlemektedir:
“İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresi 35 saattir. Bu süre içerisinde, Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon dozu limitleri de ayrıca dikkate alınır. Doz limitlerinin aşılmaması için alınması gereken tedbirler ile aşıldığı takdirde izinle geçirilecek süreler ve alınacak diğer tedbirler Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.”
Bugün yürürlükte olan İyonlaştırıcı Radyasyon ve Radyonüklit Kullanılarak Sunulan Sağlık Hizmetleri Hakkında Yönetmelik'in (RG 13.04.2023) 8. maddesi şu şekildedir:
“Sadece iyonlaştırıcı radyasyon kaynakları ve radyonüklitlerin kullanıldığı kontrollü alanlarda çalışanlara yıllık izinlerine ilaveten sağlık izni verilir. Radyasyonla çalışanlara verilecek sağlık izni süresi, bu çalışanların bir takvim yılı içerisinde kontrollü alanlarda fiilen çalıştığı süreler dikkate alınarak bu Yönetmeliğin eki EK-2’de yer alan “Sağlık İzni Tablosu”nda belirtilen çalışma süresine göre belirlenir.”
“Sağlık izni bölünemez, yıl geçişlerinde üst üste kullanılamaz ve diğer yıla aktarılamaz.”
Şua izni, 4857 sayılı İş Kanunu m. 53 uyarınca verilen yıllık ücretli izinden ayrı bir haktır; kullandırılmayan iznin ücrete dönüşmesinde m. 59'daki yıllık izin ücreti esasları uygulanacaktır.
Hangi Dönemde Hangi Kural Uygulanır?
| Çalışma dönemi | Dayanak | İzin süresi |
|---|---|---|
| 25.06.2021 tarihine kadar | Mülga Nizamname m. 24 | Her tam yıl için 4 hafta (28 gün), kesintisiz |
| 26.04.2022 ve sonrası | Cumhurbaşkanı Kararıyla yürürlüğe konulan Yönetmelik m. 8 ve EK-2 | Kontrollü alanda fiilen çalışılan her 50 saat için 1 gün, en fazla 30 gün |
Kapsamın dozimetre kayıtlarıyla nasıl belirlendiği röntgen ve radyoloji çalışanlarının çalışma süresi sayfasında açıklanmıştır.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Şua izni yıllık izinden bağımsızdır ve 28 gün üzerinden hesaplanır
- Somut Olay
Bir hastanede 16.05.2012-31.07.2014 tarihleri arasında radyoloji teknisyeni olarak çalışan işçi, sözleşmesinin feshi üzerine şua izni alacağı talep etmiştir. Mahkeme, şua izni alacağını yıllık 30 gün üzerinden hesaplayarak kabul etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Dairemizce, şua izninin yıllık izinden bağımsız ayrı bir dinlenme hakkı olduğu kabul edilmektedir.”
“Somut uyuşmazlıkta davacının şua izni alacağı yukarıda işaret edilen düzenleme uyarınca yıllık dört hafta (4x7=28 gün) üzerinden hesaplanması gerekirken yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde yıllık 30 gün üzerinden hesaplanması isabetli olmayıp bozmayı gerektirmiştir.”
- Karar
Karar oy birliğiyle bozulmuştur.
Emsal Karar 2: İşçiler de yıllık izinden ayrı olarak şua iznine hak kazanmaktadır
- Somut Olay
Bir devlet hastanesinde alt işveren işçisi olarak 2006-2014 yılları arasında radyoloji teknisyenliği yapan işçi, yıllık izin ve şua izni alacaklarını ayrı ayrı talep etmiştir. Asıl işveren Bakanlık, şua izninin yalnızca memurlara tanındığını savunmuştur. Bilirkişi, işçinin iki izne birlikte hak kazanamayacağı görüşüyle yalnızca yıllık 28 gün üzerinden tek bir hesap yapmıştır. Önceki bozma kararında şua izni alacağının belirlenebilir nitelikte olduğu ve belirsiz alacak davasına konu edilemeyeceği belirtilmiş, bu talep usulden reddedilmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“3153 sayılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi, Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanuna tabi işçiler de yıllık izinden ayrı olarak şua izni alacağına hak kazanırlar.”
- Karar
Şua izni alacağının yıllık izin ücreti içinde hüküm altına alınması hatalı bulunarak karar oy birliğiyle bozulmuştur.
Emsal Karar 3: Şua izni alacağı fesihle muaccel olur, zamanaşımı fesihten işler
- Somut Olay
İşçi, çalıştığı süre boyunca kullandırılmayan şua izni için alacak talep etmiş, ilk derece mahkemesi yıllık izinden ayrı olarak yılda dört hafta üzerinden hesap yapmıştır. Bilirkişi, işverenin zamanaşımı def'i üzerine dava tarihinden geriye doğru yalnızca son beş yılı hesaba katmıştır.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Şua izni yıllık izinden ayrık olarak Radiyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanuna dayanılarak çıkarılan Radyoloji, Radyom ve Elektrikle Tedavi Müesseseleri Hakkında Nizamname ile sağlanan dinlenme hakkı olup çalışırken ücrete dönüşmesi mümkün olmadığından ve yıllık izin gibi son ücretten hesaplandığından iş sözleşmesinin devam ettiği sürede muaccel olması ve zamanaşımına uğraması söz konusu olmaz. Bu nedenle, şua izninin tüm çalışma süresi için hesaplanarak hüküm altına gerekirken zamanaşımı def’iyle sınırlandırılarak karar verilmesi hatalıdır.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı oy birliğiyle bozulmuştur.
Emsal Karar 4: Sözleşme devam ederken şua izni alacağı istenemez
- Somut Olay
Ameliyathane teknisyeni olarak çalışmaya devam eden işçi, ameliyatlarda skopi cihazı kullandığını ileri sürerek fazla çalışma ve şua izni alacağı talep etmiştir. Bölge adliye mahkemesi, keşif sonrası alınan bilirkişi raporuna dayanarak işçinin 3153 sayılı Kanun kapsamında çalışmadığını kabul etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“...şua izninin 3153 sayılı Kanun'a dayalı sağlanan dinlenme hakkı olup çalışırken ücrete dönüşmesi mümkün olmadığından iş sözleşmesi devam ettiği sürede bu alacağın muaccel olması söz konusu olmadığından reddine karar verilmesinin sonucu itibarıyla doğru olduğunun anlaşılmasına göre...”
Daire ayrıca, fazla çalışma yönünden işverene ameliyat listesini sunması için süre verilmesini ve skopi kullanımının süreklilik taşıyıp taşımadığının araştırılmasını istemiştir.
- Karar
Şua izni talebinin reddi sonucu itibarıyla doğru bulunmuş, fazla çalışma yönünden karar oy birliğiyle bozulmuştur.
Bilgilendirme
Yukarıda yargı uygulaması ile ortaya çıkan kurallar mülga Nizamname dönemine ilişkin kararlarda oluşmuştur. Yönetmelik ise iznin “diğer yıla aktarılamaz” olduğunu öngörmektedir. Bu sebeple yönetmelik yürürlüğe girdikten sonra doğan dönemlerde kullanılmayan sağlık izninin fesihte ücrete dönüşüp dönüşmeyeceğine ilişkin uygulamada halen yerleşik bir içtihat oluşmamıştır. Ancak yeni yönetmelik öncesi dönemlerde doğan şua izin hakları bu boşluktan etkilenmemekte olup, eski Nizamname dönemine ait kullanılmayan şua izni haklarının her halükarda fesih sonrasında ücret şeklinde talep edilmesi mümkündür.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık görülen hata, şua izninin yıllık izin yerine geçtiği kabul edilerek işçinin ayrıca yıllık izin kullanmasının engellenmesidir. Şua izni, radyasyonla çalışan işçilere yıllık izinden bağımsız olarak tanınan bir izin hakkıdır; bu nedenle kullandırılan şua izni yıllık izin süresinden düşülememektedir.