İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırma yapılan yerlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresi 35 saattir ve bu süreyi aşan çalışmalar, haftalık 45 saat dolmasa dahi fazla çalışma sayılmaktadır. Ancak bu sınırdan yararlanmak unvana değil, fiilen radyasyona maruz kalmaya bağlıdır; ölçüt dozimetre kayıtlarıdır.
Yasal Dayanak
Genel çalışma süresi 4857 sayılı İş Kanunu m. 63 hükmünde belirlenmiştir:
“Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir.”
Radyasyonla çalışılan işlerde bu genel süre, 3153 sayılı Kanun'a 5947 sayılı Kanun'la eklenen ve 30.01.2010 tarihinde yürürlüğe giren ek 1. madde ile değiştirilmiştir:
“İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresi 35 saattir. Bu süre içerisinde, Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon dozu limitleri de ayrıca dikkate alınır.”
Önceki dönemde uygulanan sınır, aynı Kanun'a dayanılarak çıkarılan Nizamname'nin 21. maddesindedir:
“Röntgen ve radyom ile daimî olarak günde beş saatten fazla çalışılamaz. Röntgen muayenehanelerinde pazardan maada ayrıca bir gün daha öğleden sonra tatil yapılmalıdır.”
Fazla çalışmanın karşılığı, 4857 sayılı İş Kanunu m. 41 uyarınca saat ücretinin yüzde elli fazlasıdır.
Hangi Sınır, Hangi Döneme ve Kime Uygulanmaktadır?
| Durum | Uygulanan sınır | Aşılmasının sonucu |
|---|---|---|
| Radyasyon görevlisi, 30.01.2010 öncesi dönem | Günde 5 saat, haftada 27,5 saat | Aşan süre doğrudan fazla çalışma sayılmaktadır |
| Radyasyon görevlisi, 30.01.2010 ve sonrası dönem | Haftada 35 saat | 35 saati aşan süre fazla çalışma sayılmaktadır |
| Radyasyon görevlisi sayılmayan personel | Haftada 45 saat (genel kural) | Yalnızca 45 saati aşan süre fazla çalışma sayılmaktadır |
Belirleyici unsur, işçinin fiilen maruz kaldığı radyasyon miktarıdır. Denetimli alanda bulunmak veya görev tanımında radyoloji birimi geçmesi yeterli görülmemekte; dozimetre ölçümleri ile Türkiye Atom Enerjisi Kurumu kayıtları esas alınmaktadır.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Ölçüt unvan değil, dozimetre kaydıdır
- Somut Olay
Bir hastanede 2008 yılından itibaren çalışan ve 2010 yılından sonra radyoloji uzmanı sıfatıyla görev yapan işçi, haftanın altı günü 08.30-17.30 saatleri arasında çalıştığını ileri sürerek fazla çalışma ücreti ve şua izni alacağı talep etmiştir. İşveren, işçinin bilgisayar üzerinden yorumlama yapan hekim konumunda bulunduğunu savunmuştur. Bölge adliye mahkemesi, kişisel dozimetri ölçümlerini inceleyerek işçinin radyasyona yeterli düzeyde maruz kalmadığını belirlemiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
İlk derece mahkemesi kararında dönemsel ayrım şu şekilde kurulmuştur:
“…mevzuat değişikliği nedeniyle 30.01.2010 tarihine kadar günde 5 saat çalışmayı aşan sürelerin, sonraki dönemde haftada 35 saati aşan çalışmaların fazla çalışma olarak kabul edilmesi, buna göre 30.01.2010 tarihine kadar haftalık 27,5 saat ve günlük 5 saat üzeri çalışmanın yasak çalışma olup doğrudan fazla çalışma sayılması, sonrası için ise haftalık 35 saati aşan çalışmaların fazla çalışma olarak kabul edilmesi gerektiği…”
Bölge adliye mahkemesinin, Dairece onanan gerekçesine göre ise:
“…davacı işçinin 3153 sayılı Kanun gereğince maruz kalınan radyasyon miktarına göre bu Kanun kapsamında ve günlük 5 saatlik çalışma sınırı içinde bulunmadığı, haftalık çalışmasının 45 saati geçmediği…”
- Karar
Karar onanmış, fazla çalışma ve şua izni talepleri reddedilmiştir.
Emsal Karar 2: Denetimli alanda bulunmak tek başına yeterli değildir
- Somut Olay
Bir hastanede ameliyathanede hasta hizmetlisi olarak çalışan işçi, hem alet kullanması hem de ameliyathanede bulunması nedeniyle radyolojik ışınlara maruz kaldığını, bu sebeple haftalık çalışma süresinin 35 saat olması gerektiğini ileri sürerek şua izni ve fazla çalışma alacağı talep etmiştir. İşveren, işçinin hastabakıcı olarak çalıştığını ve görev tanımı gereği radyasyon yayan cihazlara maruz kalmadığını savunmuştur.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Uyuşmazlık, davacının 3153 sayılı Kanun ile ilgili Tüzük ve Yönetmelik hükümleri kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ve bu bağlamda şua iznine hak kazanıp kazanamayacağı ile çalışma süresinin belirlenmesine ilişkindir.”
“Temyizen incelenen karar, tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre usul ve kanuna uygun olup…”
- Karar
Ret kararı onanmıştır.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşçi tarafında en sık karşılaşılan hata, radyasyon yayan cihazın bulunduğu bir alanda çalışmanın doğrudan haftalık 35 saatlik sınırı doğurduğunun düşünülmesidir. Oysa bu sınır, radyasyona maruziyetin ölçümle ortaya konulmasına bağlı olduğundan, ölçüm yapılmayan hâllerde fazla çalışma talepleri sonuçsuz kalmaktadır.