Yüzde usulü; otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri işyerlerinde müşterilerin hesabına eklenen servis ücretinin veya müşterinin işverene bıraktığı ya da işverenin kontrolünde toplanan paraların işçilere dağıtılması sistemidir. İşveren bu paraların tamamını işyerindeki tüm işçilere eksiksiz dağıtmak ve dağıtımı belgelemekle yükümlüdür. Dağıtım, yönetmelikteki puan cetveline göre işçinin fiilen çalıştığı gün sayısı ve puanı esas alınarak yapılmaktadır. Yüzde ile çalışan işçinin fazla çalışma ücreti yalnızca yüzde elli zam oranı üzerinden, kıdem tazminatı ise son bir yılda elde edilen ücretin ortalaması üzerinden hesaplanmaktadır.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 51 dağıtım ve belgeleme yükümlülüğünü düzenlemektedir:
“Otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerler ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çeşitli yiyecek satan yerlerden ”yüzde“ usulünün uygulandığı müesseselerde işveren tarafından servis karşılığı veya başka isimlerle müşterilerin hesap pusulalarına ”yüzde“ eklenerek veya ayrı şekillerde alınan paralarla kendi isteği ile müşteri tarafından işverene bırakılan yahut da onun kontrolü altında bir araya toplanan paraları işveren işyerinde çalışan tüm işçilere eksiksiz olarak ödemek zorundadır.”
“İşveren veya işveren vekili yukarıdaki fıkrada sözü edilen paraların kendisi tarafından alındığında eksiksiz olarak işçilere dağıtıldığını belgelemekle yükümlüdür.”
m. 52 işçilere denetim imkânı tanımaktadır:
“Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işveren, her hesap pusulasının genel toplamını gösteren bir belgeyi işçilerin kendi aralarından seçecekleri bir temsilciye vermekle yükümlüdür.”
Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelik'in 5. maddesi dağıtım ölçütünü belirlemektedir:
“İşyerinde çalışan her işçi, toplanan yüzdelerden, fiilen çalıştığı gün sayısına ve elde ettiği puana göre yararlanır.”
Aynı Yönetmeliğin 6. maddesine göre hesap pusulası belgeleri ve dayandıkları kayıtlar beş yıl süreyle saklanmakta, 13. maddesine göre iş sözleşmelerine ve toplu iş sözleşmelerine Yönetmelik esaslarına aykırı hüküm konulamamaktadır.
Yüzde Usulünde İşçinin Hakları
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Toplanan paranın tamamı | Tüm işçilere eksiksiz dağıtılır | m. 51/1 |
| Dağıtımın ispatı | İşveren belgeler | m. 51/2 |
| Hesap pusulası toplamı | İşçi temsilcisine verilir, beş yıl saklanır | m. 52; Yönetmelik m. 6 |
| Dağıtım ölçütü | Fiilen çalışılan gün ve puan | Yönetmelik m. 5 |
| Servis dışında çalışanlar | Puanın yüzde 25'i; asgari ücret yüzde payıyla tamamlanamaz | Yönetmelik m. 9, m. 11 |
| Fazla çalışma | Yüzde elli zam ödenir | 9. HD E. 2015/8732 |
| Kıdem tazminatı | Son bir yıllık ortalama ücret esas alınır | 9. HD E. 2021/9383 |
| Sabit ücrete geçiş | İşçinin yazılı onayı gerekir | m. 22; 9. HD E. 2025/712 |
Yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hâllerde son bir yıl içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ücretin kıdem tazminatına esas alınacağı 9. HD, E. 2021/9383, K. 2021/13669 sayılı kararda da belirtilmiştir.
Yüzde ile çalışan işçinin tatil ücreti bakımından haklarını öğrenmek için ücret şekline göre tatil ücreti sayfasına göz atabilirsiniz.
Emsal Karar
Emsal Karar 1: Yüzdelerle çalışan işçinin fazla çalışmasında yalnızca zam kısmı ödenir
- Somut Olay
Sabit ücret ve bahşiş usulüyle garson olarak çalışan işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshettiğini ileri sürerek kıdem tazminatı ile birlikte fazla çalışma ücreti talep etmiştir. Mahkeme, fazla çalışma ücretini saat ücretinin yüzde 150'si üzerinden hesaplayarak hüküm kurmuştur.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Otel, lokanta, eğlence yerleri gibi işyerlerinde müşterilerin hesap pusulalarına belirli bir yüzde olarak eklenen paraların, işverence toplanarak işçilerin katkılarına göre belli bir oranda dağıtımı şeklinde uygulanan ücret sistemine “yüzde usulü ücret” denilmektedir.”
“İşveren, yüzde usulü toplanan paraları işyerinde çalışan işçiler arasında, Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre eksiksiz olarak dağıtmak zorundadır. Fazla çalışma yapan işçilerin fazla çalışma saatlerine ait puanları normal çalışma puanlarına eklenir (Yönetmelik Md. 4/1.). Yüzdelerden ödenen fazla saatlerde, çalışmanın zamsız karşılığı ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki fark ödenir. Zira yüzde usulü ödenen ücret içinde fazla çalışmaların zamsız tutarı ödenmiş olmaktadır.”
- Karar
Karar bozulmuştur.