Yalnızca bir işveren için parça başı veya götürü çalışan işçiye işveren yeterli iş vermekle yükümlüdür. İşveren kusuru olmaksızın iş sağlayamazsa ücreti zaman esasına göre, bu yönde bir ücret kararlaştırılmamışsa işçinin daha önce elde ettiği ortalama kazanca eşdeğer olarak bir ücret öder. İşçiye yapabileceğinden az iş verilir ve aradaki ücret farkı ödenmezse işçi, iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 24 bu durumu işçinin haklı fesih sebepleri arasında saymaktadır:
“Ücretin parça başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırılıp da işveren tarafından işçiye yapabileceği sayı ve tutardan az iş verildiği hallerde, aradaki ücret farkı zaman esasına göre ödenerek işçinin eksik aldığı ücret karşılanmazsa, yahut çalışma şartları uygulanmazsa.”
İşverenin iş verme borcu 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 411 ile düzenlenmiştir:
“İşçi, sözleşme gereğince yalnız bir işveren için sadece parça başına veya götürü iş yapmayı üstlenmişse işveren, ona yeterli iş vermekle yükümlüdür.”
“İşveren, kendi kusuru olmaksızın sözleşmede öngörülen parça başına veya götürü iş sağlayamayacak durumda bulunduğu veya işletme koşulları geçici olarak gerektirdiği takdirde işçiye, ücreti zaman esasına göre öder. Bu durumda, zamana göre ödenecek ücret, anlaşmada veya hizmet ya da toplu iş sözleşmesinde belirlenmemişse işveren, işçiye parça başına veya götürü olarak daha önce aldığı ortalama ücrete eşdeğer bir ücret ödemekle yükümlüdür.”
“Parça başına veya götürü ya da zamana göre iş sağlayamayan işveren, en azından işgörme edimini kabulde temerrüt hükümleri uyarınca zamana göre işgörmede ödeyeceği ücreti ödemekle yükümlüdür.”
Birim ücretin önceden bildirilmesi ise TBK m. 412 ile güvence altına alınmıştır:
“Bu bildirimi yapmayan işveren, aynı veya benzer bir iş için belirlenmiş olan birim ücretini ödemekle yükümlüdür.”
Parça Başı Ücretin Korunması
| Durum | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Tek işverene parça başı çalışma | İşveren yeterli iş vermekle yükümlüdür | TBK m. 411/1 |
| İşverenin kusuru olmadan iş sağlanamaması | Zaman esasına göre ücret; kararlaştırılmamışsa önceki ortalama kazanç | TBK m. 411/2 |
| İş sağlanamaması, genel olarak | En az zamana göre çalışmada ödenecek ücret | TBK m. 411/3 |
| Birim ücretin bildirilmemesi | Aynı veya benzer iş için belirlenmiş birim ücret esas alınır | TBK m. 412 |
| Az iş verilmesi ve farkın ödenmemesi | Haklı fesih ve kıdem tazminatı | m. 24/II-f |
| Fazla çalışma | Normal ücret parça başı ücrete dâhil olduğundan yalnızca yüzde elli zam kısmı | 7. HD E. 2016/23809 |
| Tatil ücreti | Ödeme döneminde kazanılan ücret, çalışılan günlere bölünür | m. 49 |
| Kıdem tazminatı | Son bir yılda ödenen ücret, çalışılan günlere bölünerek günlük ücret belirlenmek suretiyle kıdem tazminatı hesaplanır | 1475 m. 14 |
Az iş verilmesi, işçinin ortalama kazancını düşürdüğünden tatil ücreti ve kıdem tazminatı hesabını da doğrudan etkilemektedir. Bu sebeple işçinin eksik iş verilen dönemdeki fark ücreti, sonraki hesaplarda da esas alınacak ortalama ücret bakımından önem arz etmektedir.
Emsal Karar
Emsal Karar 1: Parça başı çalışan işçinin fazla mesaisinde eksik tutar bakımından yalnızca zamlı kısmı ödenir
- Somut Olay
Bir tuğla fabrikasında istiflenen ve yüklenen tuğla adedine göre ücret alan işçi, iş sözleşmesinin haksız feshedildiğini ileri sürerek kıdem tazminatı ile fazla çalışma ve genel tatil alacaklarını talep etmiştir. Mahkeme, işçinin ücretini bir işçi sendikasının bildirdiği ücret seviyesine göre belirlemiş ve fazla çalışma ücretini zamlı ücretin tamamı üzerinden hesaplatmıştır.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Bu şekilde bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin yüzde elli fazlası fazla çalışma ücreti, yüzde yirmibeş fazlası ise fazla sürelerle çalışma ücretidir. İşçinin parça başı ücreti içinde zamsız kısmı ödenmiş olmakla, fazla çalışma ücreti sadece yüzde elli zam miktarına göre belirlenmelidir.”
“İşyerinde sendikal örgütlenme, toplu iş sözleşmesi düzeni bulunmadığına göre, işyerinin bulunduğu yer ve diğer özellikleri ile dosya kapsamı dikkate alındığında Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2010 yılı için bildirdiği ücretin esas alınması daha uygun olacaktır.”
- Karar
Mahkeme kararı bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık karşılaşılan hata, sipariş azaldığında parça başı çalışan işçiye yalnızca ürettiği parça kadar ödeme yapılmasıdır. Tek işverene bağlı parça başı çalışmada iş sağlama riski işverene ait olduğundan, iş verilemeyen dönem için zaman esasına göre ücret veya önceki ortalama kazanç ödenmelidir. İşçi tarafında ise sık görülen hata, bu döneme ait fark ücret talep edilmeden ve fesih bildiriminde az iş verilmesi sebebi gösterilmeden işten ayrılmaktır.