Hakkaniyet indirimi, tanık beyanıyla ispatlanan fazla çalışma ve tatil alacaklarından yapılan indirimdir. Dayanağı, işçinin izin, hastalık ve mazeret nedeniyle yılın belirsiz bir bölümünde zaten çalışmamış olacağı düşüncesidir. Kural olarak yaklaşık %30 oranında uygulanmaktadır. Ancak alacak yazılı delillerle ispatlanmışsa indirim uygulanmasına gerek kalmamaktadır.
Yasal Dayanak
Fazla çalışma ücretinin dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu m. 41 hükmüdür. İndirim kanunda düzenlenmemiş, Yargıtay içtihadıyla oluşturulmuştur. Hukuk Genel Kurulu, indirimin hâkimin serbest takdirine bırakılmasını doğru bulmamakta ve kavramı şöyle adlandırmaktadır:
“İndirim, işçinin yılın belli dönemlerinde çalışmadığı karinesine dayalı olduğundan “karineye dayalı makul bir indirim” ifadesinin kullanılmasının daha doğru olacağı sonucuna varılmıştır.”
Uygulamada “hakkaniyet indirimi” ve “takdiri indirim” ifadeleri kullanılmaya devam etmektedir. Üç ifade de aynı kurumu anlatmaktadır.
İndirimin Uygulandığı ve Uygulanmadığı Hâller
| Durum | İndirim |
|---|---|
| Fazla çalışma tanık beyanıyla ispatlanmış | Uygulanır, kural olarak yaklaşık 1/3 |
| Fazla çalışma PDKS, alarm kaydı gibi yazılı kayıtla ispatlanmış | Uygulanmaz |
| Dönemin bir kısmı kayıtla, bir kısmı tanıkla ispatlanmış | Yalnızca tanıkla ispatlanan döneme hakkaniyet indirimi uygulanır |
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Yüzde elli indirim hakkın özünü ortadan kaldırır
- Somut Olay
Alt işveren işçisi olarak güvenlik görevlisi çalışan işçinin haftada altı gün, günde üç saat fazla çalıştığı tanık beyanlarıyla kabul edilmiştir. İlk derece mahkemesi fazla çalışma ve genel tatil alacaklarından yüzde elli indirim yapmış, uygulamadaki yüzde otuzluk oranın hakkın özünü ortadan kaldırdığını savunarak Özel Dairenin bozma kararına karşı direnmiştir.
- Genel Kurulun Gerekçesi
“İşçinin, ulusal bayram ve genel tatil günleri, yıllık izinli, mazeret izinli vs. sebeple çalışamadığı günler yılın yaklaşık olarak 1/3’üne tekabül ettiğinden kural olarak yapılacak indirimde bu oranın esas alınması isabetli olacaktır.”
“Ancak işçinin hesaplanan fazla çalışma ve tatil çalışmalarında yıllık izin, mazeret izni ve tatil günleri dikkate alınmış ise indirimin daha az oranda yapılması gerekecektir.”
- Karar
İndirim yapılması yerinde görülmüş, ancak yüzde elli oranı işçinin hakkına ulaşmasını engelleyecek ölçüde yüksek bulunduğundan direnme kararı bozulmuştur.
Emsal Karar 2: Kayıt bulunan dönemde indirim yapılmaz
- Somut Olay
Bir bankada yönetmen yardımcısı olarak on yedi yılı aşkın süre çalışan işçi fazla çalışma ücreti talep etmiştir. Dosyaya güvenlik şirketinden, işçinin şubenin alarm sistemini hangi saatlerde açıp kapattığını gösteren kayıtlar getirtilmiştir. Banka ayrıca yıllık 270 saat fazla çalışmanın ücrete dahil olduğunu savunmuştur.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Mahkemece yapılacak iş kayıt bulunan dönem için davacının gün gün güvenlik şirketi kayıtlarına göre çalışma süresini hesaplamak, kayıt bulunmayan dönem için ise tanık beyanlarına göre fazla çalışma alacağını hesaplayıp hüküm altına almaktır.”
“Kabule göre de kayıt bulunan dönem için yapılan fazla mesai ücreti hesabından hakkaniyet indirimi yapılmaması gerektiği de gözden kaçırılmamalıdır.”
- Karar
Hesabın kayıtlara göre yapılması ve ücrete dahil olduğu ileri sürülen 270 saate ilişkin yönetmeliğin getirtilmesi gerektiği gerekçesiyle karar bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşçi tarafında en sık karşılaşılan hata, yazılı kayıtla ispat imkânı bulunan dönemlerde de yalnızca tanık beyanına dayanılmasıdır. Tanıkla ispat edilen fazla çalışma alacağında hakkaniyet indirimi uygulandığından, bu tercih alacağın gereksiz yere azalmasına yol açmaktadır.