On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. On dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimini tamamlamış çocuklar yalnızca gelişimlerine ve okula devamlarına engel olmayan hafif işlerde, on dört yaşından küçükler ise yalnızca yazılı sözleşme ve faaliyet bazında izinle sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalıştırılabilir. Yasağa aykırı çalışma ise, çocuğun işçilik haklarını ve alacaklarını ortadan kaldırmamaktadır.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 71 birinci fıkrası çalıştırma yaşını şöyle belirlemektedir:
“On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır. Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler.”
Aynı maddenin dördüncü ve beşinci fıkraları çalışma sürelerini sınırlamaktadır:
“Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz. Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir.”
“Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir.”
Hangi yaştaki çocuğun hangi işte çalışabileceği Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ekleriyle belirlenmiştir. Yönetmelik on dört-on beş yaş arasındakileri “çocuk işçi”, on beş-on sekiz yaş arasındakileri “genç işçi” olarak tanımlamakta ve 5. maddesinde şu sınırı koymaktadır:
“Çocuk işçiler Ek-1’de, genç işçiler Ek-1 ve Ek-2’de ve 16 yaşını doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçiler ise Ek-1, Ek-2 ve Ek-3’te yer alan işler dışında çalıştırılamaz.”
Yaşa Göre Çalışma Koşulları
| Yaş ve durum | Çalışabileceği işler | Süre sınırı | Dayanak |
|---|---|---|---|
| 14 yaşından küçük | Yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetleri; yazılı sözleşme ve her faaliyet için ayrı izin | Günde 5, haftada 30 saat | m. 71/1, m. 71/4 |
| 14-15 yaş, ilköğretimi tamamlamış | Yönetmelik Ek-1'deki hafif işler (satış, büro yardımcılığı, paketleme gibi) | Günde 7, haftada 35 saat | m. 71/1, Yönetmelik m. 5 |
| 15-16 yaş | Ek-1 ve Ek-2'deki işler | Günde 8, haftada 40 saate kadar | m. 71/4, Yönetmelik m. 5, m. 6 |
| 16-18 yaş | Ek-1, Ek-2 ve Ek-3'teki işler | Günde 8, haftada 40 saate kadar | Yönetmelik m. 5, m. 6 |
| Okula devam eden çocuk | Eğitim saatleri dışında | Eğitim döneminde günde 2, haftada 10 saat | m. 71/5 |
| 18 yaşından küçük herkes | Gece döneminde ve fazla çalışmada çalıştırılamaz; ulusal bayram ve genel tatilde çalıştırılamaz | Hafta tatili en az 40 saat, yıllık izin en az 20 gün | Yönetmelik m. 5, m. 8, m. 9, m. 10; Fazla Çalışma Yönetmeliği m. 8 |
İşveren, çocuk ve genç işçinin velisi veya vasisiyle yazılı iş sözleşmesi yapmak ve çalıştırılacağı işin risklerini veliye bildirmek zorundadır (Yönetmelik m. 12).
Emsal Karar
Emsal Karar 1: Yaş sınırının altında geçen çalışma da işçilik alacaklarının hesabına dâhil edilir
- Somut Olay
26.12.1993 doğumlu işçi, yufkacı olarak çalıştığı işyerinden ayrıldıktan sonra ölü bulunmuştur. Mirasçıları kıdem tazminatı ve diğer işçilik alacaklarını talep etmiştir. Kayıtlarda çalışma 2010 yılında başlamakta iken mahkeme 2006 yılından itibaren çalışıldığını kabul etmiş; Özel Daire ise işçinin yaşını ve tanık beyanlarındaki çelişkiyi gerekçe göstererek çalışmanın on beş yaşın doldurulduğu 26.12.2008 tarihinden başlatılması gerektiği görüşüyle bozma kararı vermiştir. Mahkeme direnmiştir.
- Genel Kurulun Gerekçesi
“Görüldüğü üzere İş Kanunu, 71/1'inci maddesi ile yasaklayıcı bir düzenleme getirmiş, 15 ( bazı hallerde 14) yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılmasını yasaklamış, tarafların iş sözleşmesi yapma serbestisini işçi tarafı oluşturan açısından yaş sınırı koyarak sınırlamıştır.”
“Bu nedenle 818 sayılı Türk Borçlar Kanunu döneminde kanunda bu yönde hüküm bulunmamasına karşın iş sözleşmesinde geçersizliğin geriye yürümeyeceği kabul edilmiştir.”
Genel Kurul, babanın olaydan hemen sonra kollukta verdiği beyana dayanarak çalışmanın 10.05.2007 tarihinde başladığını kabul etmiş; işçinin on beş yaşından küçük olduğu 10.05.2007-26.12.2008 döneminin geçersiz sayılmasını 18.06.1958 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararına ve işçi lehine yorum ilkesine aykırı bulmuştur.
- Karar
Direnme kararı değişik gerekçeyle oyçokluğuyla bozulmuş; işçilik alacaklarının 10.05.2007-10.05.2011 dönemi üzerinden hesaplanması gerektiği belirtilmiştir.