Çıraklık sözleşmesi çerçevesinde meslek öğrenen çıraklar ile staj yapan öğrenciler kural olarak işçi olarak kabul edilmemekte olup, bu kişilere İş Kanunu hükümlerinin uygulanması da mümkün değildir.
Ancak çırak ya da stajyer olarak gösterilen kişi fiilen üretim sürecine katılmakta, eğitim ise ikinci planda kalmaktaysa, taraflar arasındaki ilişkinin artık iş sözleşmesi sayılması gerekecektir. Burada belirleyici olan, kişinin sıfatı değil, çalışmanın gerçek mahiyetidir.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 4/1-(f) uyarınca İş Kanunu hükümleri çıraklar hakkında uygulanmamaktadır. Çırakların statüsü 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m. 11 ile belirlenmiştir:
“Aday çırak ve çırak; öğrenci statüsünde olup, öğrencilik haklarından yararlanır. Bunlar işyerinde çalışan işçi sayısına dahil edilmezler.”
Aynı Kanunun 13. maddesi, Kanun kapsamındaki il ve meslek dallarında on dokuz yaşından gün almamış kişilerin çıraklık sözleşmesi yapılmadan çalıştırılamayacağını ve işyeri sahibinin çalıştırmaya başlamadan önce yazılı çıraklık sözleşmesi yapmak zorunda olduğunu öngörmektedir. 25. madde ise çırak ve stajyerlere ödenecek ücretin alt sınırlarını ve sigorta primlerinin kamu bütçesinden karşılanmasını düzenlemektedir. Buna ek olarak iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı çırak ve stajyerleri de kapsamakta olup bu önlemlerin çırak ve stajyerler için de alınması gerekmektedir.
Çırak, Stajyer ve İşçi Karşılaştırması
| Konu | Çırak | Stajyer öğrenci | İşçi |
|---|---|---|---|
| Hukuki ilişki | Yazılı çıraklık sözleşmesi | Staj veya işletmede mesleki eğitim sözleşmesi | İş sözleşmesi |
| İş Kanunu | Uygulanmaz | Uygulanmaz | Uygulanır |
| Ödeme | Normal ücretten daha az kazanır | Normal ücretten daha az kazanır | Ücret |
| İşin amacı | Meslek öğrenme | Öğrenimin uygulaması | Üretim ve hizmet |
Emsal Karar
Emsal Karar 1: Üretime katılımın çırak tarafından ispatı gerekmektedir
- Somut Olay
Askeri malzeme üreten bir kamu kurumunda çıraklık sözleşmesiyle çalışmaya başlayan davacı, on sekiz yaşını doldurduğu tarihten sonra çırak statüsünde bildirilen çalışmalarının üretime yönelik olduğunu ileri sürerek uzun vadeli sigorta kollarına tabi hizmet tespiti istemiştir. Mahkemeler tanık beyanlarına dayanarak davayı kabul etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Gerçekten de çıraklık sözleşmesinde, akdi ilişkinin üstün niteliği çalışma olgusu değil, sigortalıya bir meslek ve sanatın öğretilmesidir. Ancak çırak, işyerinde üretimle ilgili çalışmalara bilfiil katılıyor, meslek ve sanat eğitimi arka planda tutuluyorsa, bu durumda çıraklık ilişkisinden söz edilemeyecektir.”
“Böyle bir işyerinde işe yeni başlayan henüz 17 yaşında olan, çıraklık sözleşmesi bulunan ve o güne kadar herhangi bir işte çalışmayan, işi öğrenmek için çıraklık okulunda teorik ve pratik eğitim alan davacının üretime nasıl katıldığı, hangi işleri nasıl yaptığı, bu yeterliliğe nasıl sahip olduğu titizlikle araştırılmalı, somut olarak ortaya konulmalıdır.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılmış, ilk derece mahkemesi kararı bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık görülen hata, çıraklık sözleşmesi yapmadan genç çalışanları “çırak” olarak tanımlamak ve stajı tamamlanan öğrenciyi aynı sıfatla çalıştırmaya devam etmektir. Ne var ki çıraklık sözleşmesi yoksa veya çalışma üretime yönelikse burada artık bir iş sözleşmesi söz konusu olmaktadır.