50 veya daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işyerlerinde çalışanlara İş Kanunu uygulanmamakta, bu işçilerin hakları Türk Borçlar Kanunu'na göre belirlenmektedir. Ancak tarım işyerindeki idari görevliler, yapı işlerinde ve tarım sanatlarında çalışanlar ile baskın işi tarım dışında kalan işçilerin hak ve alacakları ise İş Kanununa göre belirlenecektir.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 4/1-(b) uyarınca İş Kanunu “50'den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde” uygulanmamaktadır. Aynı maddenin ikinci kısmı; tarım sanatları ile tarım aleti ve makinesi üretilen atölyeleri, tarım işletmelerindeki yapı işlerini ve halka açık ya da işyerinin eklentisi olan park ve bahçe işlerini İş Kanunu'na bağlamaktadır. Tarım işinin ne olduğu m. 111'de sayılmıştır; hayvancılık bakımından hüküm şöyledir:
“c) Her türlü iş ve gelir hayvanlarının (arı, ipek böceği ve benzerleri dahil) yetiştirilmesi, üretimi, ıslahı ve bunlarla ilgili bakım, güdüm, terbiye, kırkım, sağım ve ürünlerinin elde edilmesi, toplanması, saklanması ile bu hayvanların hastalık ve asalaklarıyla mücadele.”
Tarım İşyerinde Kim Hangi Kanuna Tabidir?
| Çalışan | 50 ve daha az işçi | 50'den fazla işçi |
|---|---|---|
| Ekim, dikim, hasat, sulama, ilaçlama işçisi | Türk Borçlar Kanunu | İş Kanunu |
| Hayvan bakımı, sağım işçisi | Türk Borçlar Kanunu | İş Kanunu |
| İdari görevli (muhasebe, sorumlu müdür) | İş Kanunu | İş Kanunu |
| Tarım işletmesinde yapı işçisi | İş Kanunu | İş Kanunu |
| Tarım ürününü işleyen atölye işçisi | İş Kanunu | İş Kanunu |
| Tarım işi yanında bekçilik, şoförlük | Baskın işe göre | İş Kanunu |
50 işçi sayısı sınırının tespitinde yalnızca tarım işçileri değil, işyerindeki diğer işçilerin de hesaba katılması gerekmektedir (9. HD E. 2020/1076):
“tarım ve orman işinde çalışan bu işçilere iş güvencesi hükümleri uygulanmayacaktır. 50 İşçinin tespitinde, sadece tarım işçileri değil; diğer işçiler de dikkate alınmalıdır.”
Tarım işçisi istisnaya girdiğinde kıdem tazminatı ve iş güvencesi hakkı doğmamakta; bildirim süresi, haksız fesih tazminatı, yıllık izin ve fazla çalışma Türk Borçlar Kanunu'na göre belirlenmektedir.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Elli işçinin altındaki çiftlikte sağım işçisi kıdem tazminatı alamaz
- Somut Olay
Bir süt çiftliğinde sağım işçisi olarak çalışan davacı, ağır ahır işlerine verilmesi üzerine sözleşmesini feshetmiş ve kıdem tazminatı istemiştir. Daire daha önce iki kez bozma kararı vermiş; fesih tarihinde işyerinde elli işçiden az çalıştığı ve sağımın m. 111/(c) kapsamında tarım işi olduğu gerekçesiyle uyuşmazlığın genel hükümlere göre çözülmesini istemiştir. Mahkeme bu kez Türk Borçlar Kanunu m. 438'e dayanarak altı aylık ücret tutarında tazminata hükmetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Somut uyuşmazlıkta; Mahkemece, davacının 6098 sayılı Kanun kapsamında çalıştığı belirtilmiştir.”
“Ancak somut uyuşmazlıkta davacının haksız fesih tazminatına ilişkin talebi bulunmadığı dikkate alındığında, belirtilen tazminat miktarının kıdem tazminatı ile ilişkilendirilerek hüküm altına alınması hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”
- Karar
Hüküm oy çokluğuyla bozulmuştur; değişik gerekçe, sonuca fesih işçi tarafından yapıldığı için ulaşılması gerektiği görüşündedir.
Emsal Karar 2: Hayvan bakımı tarım işidir, ek görevde baskın iş araştırılır
- Somut Olay
Bir at çiftliğinde karı-koca olarak çalışan davacılardan biri atların bakımı, ahır ve bahçe işleriyle, diğeri çiftlikteki villanın ev işleriyle görevlidir. Mahkeme, her iki çalışmanın da İş Kanunu dışında kaldığını kabul etmesine rağmen davayı esastan reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Sonuç olarak tarım ve orman işletmelerindeki bitki ve hayvan üretimi, bakım ve yetiştirmesi dışında kalan işler İş Kanununa tabidir.”
“Diğer taraftan işçi tarım işinde çalışırken, bu iş dışında tarım işi sayılmayan ek bir görevde çalışabilir (bekçilik, şoförlük vb.). Bu durumda, yaptığı işler arasında hangisinin baskın olduğu açıklığa kavuşturulmalı ve sonucuna göre görevli mahkeme belirlenmelidir.”
- Karar
Esastan ret kararı bozulmuştur.
Emsal Karar 3: Tarım işyerindeki idari görevli tarım işçisi değildir
- Somut Olay
Yumurta tavukçuluğu yapılan bir işyerinde ziraat mühendisi olarak çalışan davacı, kıdem ve ihbar tazminatı istemiştir. Mahkeme, işyerinde tarım işi yapıldığı ve elli işçiden az çalıştığı gerekçesiyle davayı görev yönünden reddetmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Davalı işyerinde yapılan iş tarım işi olsa dahi, idari işlerde görevli personelin tarım işi ile uğraştığından söz edilemez.”
- Karar
Davacının sorumlu müdürlük sözleşmesiyle idari görevlerde çalıştığı gerekçesiyle ret kararı bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık karşılaşılan hata işyerinde tarım faaliyeti bulunmasının tüm çalışanları İş Kanunu kapsamı dışında bırakılacağı ile hareket edilmesidir, oysaki idari görevliler (beyaz yakalılar) ve baskın işi tarım dışında kalanlar İş Kanunu'na tabi olmaya devam etmektedir.