Türk bayraklı gemilerde çalışan gemiadamları geminin yüz grostonilato olması veya işverenin gemilerinin toplamının yüz grostonilatoyu ya da gemiadamı sayısının beşi bulması hâlinde 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabidir. Yabancı bayraklı gemide çalışan gemiadamına ise Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanacaktır. Uygulanacak kanunu hâkim kendiliğinden belirlemekte, dava her durumda iş mahkemesinde görülmektedir.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 4/1-(a) deniz ve hava taşıma işlerini İş Kanunu'nun dışında bırakmaktadır. Deniz İş Kanunu'nun kapsamı ise m. 1'de belirlenmiştir:
“Bu kanun denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk Bayrağını taşıyan ve yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde bir hizmet akti ile çalışan gemiadamları ve bunların işverenleri hakkında uygulanır.”
“Aynı işverene ait gemilerin grostonilatoları toplamı yüz veya daha fazla olduğu veyahut işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısı 5 veya daha fazla bulunduğu takdirde birinci bent hükmü uygulanır.”
Kanunlara Göre Başlıca Farklar
| Konu | İş Kanunu | Basın İş Kanunu | Deniz İş Kanunu | Türk Borçlar Kanunu |
|---|---|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | Her yıl için 30 günlük ücret, tavanlı | Her yıl için bir aylık ücret, tavansız; ilk yıl hesaplanmaz | Her tam yıl için 30 günlük ücret | Yok; şartları varsa haksız fesih tazminatı (m. 438) |
| İhbar süresi | 2-8 hafta | 5 yıldan az hizmette 1 ay, 5 yıl ve üzerinde 3 ay | 2-8 hafta | m. 432'ye göre |
| İş güvencesi | Var | İş Kanunu m. 18-21 kıyasen uygulanır | Uygulanmaz | Uygulanmaz |
Deniz İş Kanunu'nda iş güvencesine atıf bulunmadığından, bu Kanun'a tabi gemiadamlarının işe iade isteyemeyeceği hususu Yargıtay tarafından uyuşmazlığın giderilmesi kararı ile de kabul edilmiştir (9. HD E. 2025/8000).
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Taşıma yapmayan araştırma gemisindeki gemiadamı Deniz İş Kanunu'na tabidir
- Somut Olay
Bir kamu araştırma kurumuna ait Türk bayraklı araştırma gemisinde yağcı olarak çalışan davacı, işçilik alacaklarını istemiştir. Mahkemeler, geminin taşıma işi yapmadığı gerekçesiyle İş Kanunu'nu uygulamıştır.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Söz konusu düzenlemelerden hareketle bir kişiye 854 sayılı Kanun'un uygulanabilmesi için; çalışanın gemiadamı olması, iş sözleşmesi ile çalışması, Türk Bayrağı taşıyan gemide çalışması, çalışılan gemi tonajının yüz ve daha yukarı olması, bağlı olduğu işverene ait birden fazla gemi söz konusu ise gemilerin toplam tonajlarının yüz ve daha yukarı olması veya işverenin çalıştırdığı gemiadamı sayısının beş veya daha fazla olması gerekir.”
“854 sayılı Kanun'un 1. maddesi kendi uygulama alanını belirlemiş olup yalnızca ticari değil, şartları taşıyan tüm gemilerdeki iş ilişkilerini bu kapsama dâhil etmiştir. Nitekim ticaret amacı gütmeyen özel yat veya kotra gibi gemiler ile deniz araçlarının da Kanun'un kapsamında sayılması gerekmektedir.”
- Karar
Bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılmış, ilk derece mahkemesi kararı bozulmuştur.
Emsal Karar 2: Yabancı bayraklı gemideki gemiadamına Türk Borçlar Kanunu uygulanır
- Somut Olay
Malta bayraklı gemilerde usta gemici olarak sekiz yıl çalışan davacı, kıdem ve ihbar tazminatı istemiştir. Sonraki dönem sözleşmelerinde bayrak devleti hukukunun seçildiği, ilk dönem sözleşmesinde ise hukuk seçimi bulunmadığı anlaşılmıştır. Mahkemeler tüm süreye Deniz İş Kanunu'nu uygulamıştır.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Davacının belirtilen birinci çalışma döneminde de çalıştığı gemi Malta bayraklı olup Türk bayrağı taşımadığından bu dönem bakımından somut uyuşmazlığa 854 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanması mümkün değildir.”
“Belirtmek gerekir ki; 6098 sayılı Kanun kapsamında çalışanlar, kıdem tazminatına hak kazanamazken bu Kanun’un 438. maddesinde öngörülen şartlar gerçekleştiği takdirde haksız fesih tazminatına hak kazanabilirler.”
- Karar
Hüküm bozulmuştur. Hukuk seçimi yapılan dönem için seçilen yabancı hukukun, ilk dönem için Türk Borçlar Kanunu'nun uygulanması ve ihbar tazminatının m. 432 vd. hükümlerine göre değerlendirilmesi istenmiştir.