Asıl işveren-alt işveren ilişkisi, bir işverenin kendi işyerindeki yardımcı işleri veya asıl işin teknolojik uzmanlık gerektiren bir bölümünü başka bir işverene vermesiyle kurulan ilişkidir. Alt işveren, bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnızca o işyerinde çalıştırmalıdır. İlişki kanuna uygun kurulduğunda asıl işveren, alt işveren işçilerinin o işyerine ilişkin alacaklarından alt işverenle birlikte sorumludur.
Yasal Dayanak
İlişki 4857 sayılı İş Kanunu m. 2'nin altıncı fıkrasında tanımlanmıştır:
“Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir.”
Aynı maddenin yedinci fıkrası asıl işin bölünmesini sınırlamaktadır:
“İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez.”
Ayrıntılar, m. 3 uyarınca çıkarılan Alt İşverenlik Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Yönetmelik m. 3/1-(ğ) yardımcı işi, üretime ilişkin olmakla beraber doğrudan üretim organizasyonu içinde yer almayan, asıl iş devam ettikçe devam eden ve asıl işe bağımlı iş olarak tanımlamaktadır.
Alt İşverenlik İlişkisinin Şartları
| # | Açıklama |
|---|---|
| 1 | Asıl işverenin o işyerinde mal veya hizmet üretiminde çalışan kendi işçileri de bulunmalıdır (Yön. m. 4/1-a). |
| 2 | Verilen iş, işyerindeki mal veya hizmet üretimine ilişkin olmalıdır (Yön. m. 4/1-ç). |
| 3 | Yardımcı işler sınırlama olmaksızın, asıl işin bir bölümü ise yalnızca teknolojik uzmanlık gerektiğinde verilebilir (m. 2/7, Yön. m. 11/3). |
| 4 | Alt işveren, işçilerini yalnızca o işyerinde aldığı işte çalıştırmalıdır (Yön. m. 4/1-c). |
| 5 | Daha önce o işyerinde çalıştırılan kişi ile alt işverenlik ilişkisi kurulamaz (m. 2/7, Yön. m. 4/1-d). |
| 6 | Sözleşmenin yazılı yapılması gerekir (m. 3/2, Yön. m. 9-10). |
Bu şartlardan birinin eksikliği ilişkiyi geçersiz kılmakta ve alt işveren işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılmaktadır. Geçersizliğin ve muvazaanın nasıl ispatlanacağı muvazaalı taşeron ilişkisi sayfasında, ele alınmıştır.
Alt işverenlik ilişkisi kapsamına çalıştırılan işçilerin hak edişlerinden tarafların sorumluluğu hakkında detaylı bilgi almak için birlikte sorumluluk sayfasına göz atabilirsiniz.
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Üretimin uzmanlık gerektirmeyen bölümü taşerona verilemez
- Somut Olay
Bir sigara fabrikasında alt işveren işçisi olarak forklift operatörlüğü yapan işçi, hammadde ve malzemelerin depolar ile üretim birimleri arasında taşınması, istiflenmesi ve depolanması işlerinde çalışmıştır. İlk derece mahkemesi bu işleri yardımcı iş sayarak fark alacak taleplerini reddetmiş ve bozma kararına direnmiştir.
- Genel Kurulun Gerekçesi
“Açıklanan bu maddi ve hukuki olgulara göre, sigara üretiminin yapıldığı işyerinde, üretim süreci tüm aşamaları ile birlikte değerlendirildiğinde dava dışı şirketlerce ham ve yarı mamul malzemelerin forkliftlerle işlenmek üzere diğer birimlere taşınması, depo alanlarında istiflenmesi ve depolanması işlerinin asıl işin teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektirmeyen bir parçası olduğu anlaşılmaktadır. Zira bu işlemler asıl işin bölünemez bir parçası olup, gerçekleştirilmediğinde üretim sürecinin yürütülmesi mümkün değildir.”
“Bir alt işveren, bir asıl işverenden sözleşme ile üstlendiği mal veya hizmet üretimi için belirli bir organizasyona, uzmanlığa ve hukuksal bağımsızlığa sahip değilse, kısaca üretim ya da hizmet sunumuna ilişkin ekonomik faaliyetin bağımsız yönetimini üstlenmemişse olayda asıl işveren alt işveren ilişkisinden çok asıl işverene işçi temini söz konusu olacaktır.”
- Karar
Direnme kararı bozulmuş; işçinin başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak emsal işçi ücretine göre alacaklarının hesaplanması gerektiği belirtilmiştir.
Emsal Karar 2: Asıl işverenin işyerinde görülmeyen işte taşeronluk ilişkisi kurulamaz
- Somut Olay
Bir kamyon markasının distribütörü ile yetkili servis arasında bakım ve onarım sözleşmesi yapılmıştır. Servis işçileri, distribütörün eğitim verdiği, denetim yaptığı ve parça gönderdiği gerekçesiyle distribütörü asıl işveren olarak sorumlu tutmak istemiştir. Servis, işyerinin kirasını kendisi ödemekte, kâr ve zararı kendisi üstlenmektedir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
“Asıl işveren alt işveren ilişkisinden bahsedilebilmesi için işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerin veya asıl işin bir bölümünün başka bir işverene verilmesi ve işçinin de asıl işverenin işyerinde, alt işverenin işçisi olarak çalışması gerekmektedir.”
“Asıl işveren alt işveren ilişkisinin en önemli unsurlarından birisi olan, işin asıl işverene ait işyerinde yapılması unsuru somut olayda gerçekleşmemiştir.”
- Karar
Uyuşmazlık, taraflar arasında asıl işveren-alt işveren ilişkisi bulunmadığı yönündeki bölge adliye mahkemesi kararları doğrultusunda giderilmiştir.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
Taraflarca en sık yapılan hata, ilişkinin niteliğini sözleşmenin adına göre belirlemektir. “Taşeronluk” adı verilen bir sözleşme, asıl işin uzmanlık gerektirmeyen bir bölümünü kapsaması hâlinde geçerli bir alt işverenlik ilişkisi kurmamaktadır. Belirleyici olan, işin üretimdeki yeri ve fiilen nerede, kimin yönetiminde yapıldığıdır.