Evet; işyerinde belirli çalışma saatlerinden önce veya sonra gerekli olan hazırlama, tamamlama veya temizleme işlerinde geçen süre çalışma süresinden sayılmakta ve bu süre işçinin normal çalışma süresine eklendiğinde haftalık kırk beş saati aşmakta ise fazla çalışma ücretine tabi olmaktadır. Bu işlerin hangi hâllerde ve nasıl yaptırılacağı ise 4857 sayılı Kanun'un kendisinde değil, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikte düzenlenmektedir.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 70 hükmü şu şekildedir:
“Genel olarak bir işyerinde belirli çalışma saatlerinden önce veya sonra gerekli olan hazırlama veya tamamlama yahut temizleme işlerinde çalışan işçiler için işin düzenlenmesi ile ilgili hükümlerden hangilerinin uygulanmayacağı yahut ne gibi değişik şartlar ve usullerle uygulanacağı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir.”
Hazırlama-Tamamlama-Temizleme İşlerinin Şartları
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Zorunluluk ve sakıncalılık | İşin niteliği gereği, asıl çalışma saatlerinden önce veya sonra hazırlama, tamamlama veya temizleme yapılması zorunlu olmalı; bu işlerin normal çalışma saatleri içinde yapılması işin akışını sakıncalı biçimde etkilemelidir |
| Süre sınırı | İlgili yönetmeliğe göre bu işler için en çok iki saat ayrılabilmektedir |
| Nöbet esası | İşçiler bu işlerde sırayla (nöbetleşe) görevlendirilmelidir |
| Dinlenme | Nöbetçi işçiye yarım saat ara dinlenmesi verilmesi gerekmektedir |
| Günlük ve yıllık üst sınır | Bu işlerde geçen süre dahil günlük çalışma on bir saati aşamaz; yıllık toplam fazla çalışma sınırı (270 saat) bu süreler için de geçerlidir |
| Ücret | Hazırlama-tamamlama-temizleme işlerinde harcanan ve normal çalışma süresine eklenen süre, kırk beş saati aştığı ölçüde %50 zamlı ücrete tabidir |
Emsal Kararlar
Emsal Karar 1: Giriş-çıkış kaydı tek başına çalışma süresini göstermez; hazırlanma süreleri ayrıca değerlendirilir
- Somut Olay
Bir lastik fabrikasında 1979-2008 yılları arasında çalışan, son dönemde üretim tim lideri olarak görev yapan işçi, hafta içi 17.15'ten sonra ve hafta sonu yaptığı çalışmaların fazla çalışma olduğunu ileri sürmüştür. İlk derece mahkemesi, işyeri giriş-çıkış kayıtlarına dayanan bilirkişi raporuyla talebi kısmen kabul etmiş; 9. Hukuk Dairesinin bozma kararına karşı direnmiştir.
- Genel Kurulun Gerekçesi
Hukuk Genel Kurulu, çalışma süresinin fiilen çalışılan süre olduğunu vurgulamış ve giriş-çıkış kayıtlarıyla fiilî çalışmanın ayrılması gerektiğini belirtmiştir:
“Çalışma süresi işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süre diğer deyişle fiili çalışma süresidir.”
“Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları delil niteliğinde ise de, bilirkişi raporu uygulama ve denetime elverişli olmadığı gibi giriş-çıkış saatleri ile fiilen çalışılan ve iş süresinden sayılan saatlerin ayrımı yeterince yapılmadığından hükme esas alınması isabetsizdir.”
“…davacının işverenin emrine amade olmadığı için iş süresinden sayılması mümkün olmayan sürelerin açıkça belirleneceği; davacının işe giriş ve çıkıştan önce işyerine gitme; giyinme ve hazırlanma sürelerinin de değerlendirileceği bir bilirkişi raporu alınmak suretiyle, anılan sürelerin fazla çalışma kapsamında kalıp kalmadığı hususunda toplanan tüm deliller birlikte değerlendirilerek varılacak sonuca göre karar verilmesi gerekirken…”
- Karar
Direnme kararı değişik gerekçeyle bozulmuştur.
Emsal Karar 2: Kapanış sonrası temizlik süresi işin niteliğiyle orantılı olarak kabul edilir
- Somut Olay
Mağaza görevlisi olarak çalışan işçi, fazla çalışma ücretinin ödenmediğini ileri sürerek iş sözleşmesini feshetmiş ve alacaklarını talep etmiştir. Mağazanın 21.00'de kapandığı tanıklarca doğrulanmış, davacı tanıkları ise mesainin temizlik nedeniyle 22.00-22.30'a kadar uzadığını beyan etmiştir. İlk derece mahkemesi akşam mesaisinin 22.15'te bittiğini kabul eden bilirkişi raporuna itibar etmiştir.
- Yargıtay'ın Gerekçesi
Dairece, kapanış sonrasında temizlik için ileri sürülen sürenin işyerinin niteliğiyle bağdaşmadığı belirtilmiştir:
“Ancak işyerinin niteliği de gözönüne alındığında davacının temizlik işi için 1 saat fazladan işyerinde kalması hayatın olağan akışına aykırı olup akşam mesaisinin davalı tanığının bildirdiği gibi 21.15de sona erdiğinin kabulü ile hesaplama yapılması ve fazla mesai ücreti alacağının dönemsel ücrete göre hesaplanması gerekmektedir.”
- Karar
Akşam mesaisinin 12.15-21.15 saatleri arasında olduğu kabul edilerek yeniden hesaplama yapılması için karar bozulmuştur.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık görülen hata, hazırlama-tamamlama-temizleme işlerinde geçen süreyi çalışma süresinden saymayarak bu süreleri ücretsiz kabul etmesidir; oysa m. 70 bu süreleri çalışma süresinden hariç tutmamaktadır.