Zorunlu nedenlerle fazla çalışma; bir arıza sırasında, bir arızanın öngörülmesi hâlinde, makine veya araç-gereç için ivedi işlerde ya da zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması durumunda, işyerinin normal işleyişini sağlayacak ölçüyü aşmamak kaydıyla işçilerin bir kısmına veya tamamına yaptırılabilen fazla çalışmadır. Bu hâllerde fazla çalışma için işçinin yazılı onayı aranmamakta, ancak çalışmanın karşılığı olan zamlı ücretin ödenmesi ve işçiye uygun bir dinlenme süresinin verilmesi zorunlu olmaktadır.
Yasal Dayanak
4857 sayılı İş Kanunu m. 42 hükmü şu şekildedir:
“Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur. Şu kadar ki, zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmalar için 41 inci maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları hükümleri uygulanır.”
Zorunlu Nedenle Fazla Çalışmanın Şartları
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Kanunda sayılan bir hâlin bulunması | Arıza, arıza ihtimali, makine/araç-gereç için ivedi iş veya zorlayıcı sebep hâllerinden biri gerçekleşmiş olmalıdır |
| Ölçülülük | Fazla çalışma, işyerinin normal işleyişini sağlayacak dereceyi aşamaz |
| İşçi onayı | Aranmaz; işveren, gerekli işçileri zorunlu nedenle fazla çalışmaya yönlendirebilir |
| Dinlenme süresi | Fazla çalışma yapan işçiye uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur |
| Ücret | m. 41'in ilk üç fıkrası uygulanır; %50 zamlı ücret veya serbest zaman esası geçerlidir |
| Yıllık sınır | m. 41'deki yıllık 270 saatlik genel sınır, zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışma için de gözetilmelidir |
Emsal Karar
Emsal Karar 1: Zorunlu nedenlerle fazla çalışma işçinin kabulüne bağlı değildir
- Somut Olay
Bir işçinin, işvereninin kendisini görev tanımı dışında başka bir bölümde (kaynakhanede) çalıştırmak istemesi üzerine bu talimata uymadığı ve bunun üzerine iş sözleşmesinin feshedildiği bir uyuşmazlıkta, işverenin yönetim hakkının sınırları ve işçinin acil/arızi durumlarda görevlendirilmesinin hukuki niteliği tartışılmıştır.
- Genel Kurulun Gerekçesi
“Yine işçinin acil ve arîzi durumlarda görev tanımının dışında çalıştırılması ya da fazla mesai yaptırılması olanaklıdır. İşverenin yönetim hakkı bu tür olağanüstü durumlarda daha geniş biçimde değerlendirilmelidir… Öte yandan 4857 sayılı İş Kanunu'nun 42'nci maddesi çerçevesinde zorunlu nedenlerle fazla çalışma işçinin kabulüne bağlı değildir ve yasal sınırlar gözetilerek işçinin işverence verilecek talimatlara uyması gerekir.”
- Karar
Karar, işçinin görevlendirilmesine ilişkin başka gerekçelerle (oyçokluğuyla, karşı oy bulunmaktadır) sonuca bağlanmıştır; alıntılanan ilke, m. 42'nin işçi onayı gerektirmediğine ilişkin genel bir tespit olarak yer almaktadır.
İspat Bakımından Hazırlanması Gerekenler
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hata
İşveren tarafında sık görülen hata, olağan iş yoğunluğunu veya planlama eksikliğini “zorunlu neden” olarak nitelendirip işçi onayı almaksızın fazla çalışma yaptırmaktır; m. 42 yalnızca arıza, arıza ihtimali, ivedi bakım-onarım işleri ve zorlayıcı sebeplerle sınırlıdır, genel iş yoğunluğunu kapsamamaktadır.